ÖBA AĞIMIZ
Ergene Havzası
Ömerli Havzası
Uludağ
Çoruh Vadisi
Baba Dağı
Lara-Perakende Kumulları
Ahır Dağı
Erciyes Dağı
Çıldır Gölü
 
 

İstanbul Şakayığı

Şakayıklar, Şakayıkgiller (Paeoniaceae) familyasında yer alan tek cinse (Paeonia) ait bitkilerdir. Kuzey Yarım Kürede, hem otsu ve hem de odunsu 50’ye yakın taksonu (tür, alttür, varyete) olduğu biliniyor.

Türkiye’de 12 şakayık taksonu doğal olarak yetişiyor, bunlardan beşi ülkemize özgü: Paeonia turcica, P.mascula subsp. bodurii, P.mascula subsp. mascula, P.arietina subsp.arasicola ve hibrid Paeonia X kayae. Şakayıklara farklı yörelerde, farklı isimler veriliyor: bocur, ayıgülü, zombak, hıdrellez çiçeği vb. Geçmişte doğamızdan toplanarak ihraç edilen bu nadir ve endemik bitkilerin ihracatı, günümüzde yasak (1). 

Orta Çağ’da, şakayıkların kökleri ve tohumları tıbbi bitki olarak çok çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılmış. Çağımızda ise, çoğunlukla süs bitkisi olarak park ve bahçelerde rağbet görüyor. Bunlardan biri de, Avrupa park ve bahçelerinde yaklaşık 400 yıldır oldukça popüler olan, İstanbul şakayığı (Paeonia peregrina). İlk kez 16. yüzyılın sonlarında, İstanbul’dan toplanarak Avusturya’ya götürülürken Paeonia byzantina (İstanbul şakayığı) olarak tanımlanmış (3).

İstanbul şakayığı, fincan şeklinde olağanüstü güzel koyu kırmızı (bazıları koyu pembe) çiçekleriyle çok gösterişli bir bitki. Türkiye’nin batısı ve kuzeybatısında (ve aynı zamanda Güneydoğu Avrupa’da) doğal olarak yetişiyor. İstanbul’un Avrupa yakasında, özellikle Çatalca’da biraz daha yaygın; Asya yakasında ise yalnızca Şile, Sarıkavak Köyünden biliniyor. Her yıl Nisan-Mayıs aylarında, köyün yemyeşil bitki örtüsü arasında iri parlak kırmızı çiçekleriyle göze çarpan bitkiye, yöre halkı Zombak (veya Hıdrellez çiçeği) diyor. İlk kez 2000’li yılların başında DHKD’nin Şile’li aktif üyesi Seher Bostancı’nın ilgisi ve DHKD Danışmanı Prof.Dr. Neriman Özhatay’ın yönlendirmesiyle dikkatleri üzerine çekti. Bu nadir bitkilerle ilgili farkındalık yaratmak amacıyla - Şile’nin eski Belediye Başkanlarından İhsan Çayıroğlu, Işık Üniversitesi, yerel yöneticiler ve Şile Çevre Gönüllüleri Derneği işbirliğinde - Sarıkavak Şakayık Şenliği düzenlenmeye başladı. Şakayık Şenlikleri 2010 yılından beri Sarıkavak Köyü ve zombaklara ilginin artmasına katkıda bulunuyor.

Geniş yapraklı ormanlar, fundalıklar, meralarla kaplı tepeler ve vadilerle çevrili Sarıkavak Köyü, her yıl Nisan-Mayıs aylarında şakayıklarla daha da güzelleşiyor. Köy ve çevresi, doğal güzelliklerinin yanı sıra; Sarıkavak Kalesi, Roma ve Bizans dönemi kalıntıları ve ahşap evleri gibi tarihi ve kültürel özellikleriyle de görülmeye değer.  

Bundan sonraki adım, herhangi bir koruma statüsü olmayan İstanbul şakayıklarının, Sarıkavak Köyü (ve de Çatalca civarında) doğal yaşam alanlarıyla birlikte koruma altına alınması olmalı. Çünkü bitkinin geleceği; sokak çiçekçilerinde satılmak üzere ya da meraklıları tarafından doğadan toplanması, yapılaşma ya da başka nedenlerle habitatlarının tahrip edilmesi gibi tehlikelerle karşı karşıya. Şakayıkların doğal yaşam alanlarında resmi ya da özel olarak koruma altına alınmasında Şile halkı, yöneticileri, STK’ları ve diğer ilgi gruplarının gerekli girişimlerde bulunmaları çok önemli.

Sema Atay, Mayıs 2021

Kaynaklar:

1. Kaya, E. (2014). Türkiye Geofitleri, Cilt:3. Sayfa: 336-352, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yayın No:96, Yalova.

2. Özhatay, N. ve ark. (2010). Şile’nin Doğal Bitkileri, Işık Üniversitesi Yayınları -02, İstanbul.

3. Özhatay, N. et al. (2000). Paeonia turcica, 92-98.  Curtis’s Botanical Magazine, Vol.17 Part 2, Royal Botanic Gardens, Kew.



  

Paeonia peregrina

Sile, Sarikavak Köyü çevresi

DHKD Sarikavak Gezisi, 2007
 
 
   
 

Son Haberler

 
 


Ormanlarımızın Sürdürülebilir Yönetimi


Tuz Gölü’nde Flamingo Yavruları Neden Öldü?


Phaselis


İstanbul Şakayığı
Her hakkı saklıdır © 2015  I  Programlama Creanet Bilişim Hizmetleri