ÖBA AĞIMIZ
Ergene Havzası
Ömerli Havzası
Uludağ
Çoruh Vadisi
Baba Dağı
Lara-Perakende Kumulları
Ahır Dağı
Erciyes Dağı
Çıldır Gölü
 
 

Güneybatı Anadolu’dan Sonbahar Çiğdemleri

Türkiye’nin olağanüstü zengin bitki örtüsü içinde, her bitkiyi tanımak ve Türkçe ismini bilmek oldukça zordur. Ancak, çiğdemler bu genellemenin dışında kalır: yüzyıllardır Anadolu’da halk arasında gayet iyi tanınan ve maniler, şiirler, türküler, çiniler ve hikayelerde yaşayan bir kaç bitkiden biridir.

Bilim insanları, diğer tüm canlılarda olduğu gibi, çiğdemleri de özelliklerine göre bilimsel olarak sınıflandırır (tür ve alttür gibi kademelere ayırır) ve adlandırır. Ancak, halk arasında bu bilimsel tanımlamalar pek bilinmez - hatta, bazıları çiğdemlerin yalnız ilkbaharda; bazıları ise aynı çiğdemin hem ilkbahar, hem de sonbaharda çiçek açtığını ileri sürer…

Bugün, tüm dünyada yaklaşık 160 çiğdem taksonu (bitki sistematiğindeki kademelerden her biri) tanımlanmıştır. Türkiye çiğdemler bakımından çok özel bir yere ve öneme sahiptir: en az 132 takson  tespit edilmiştir ve bunlardan 108’i endemiktir.  Araştırmalar sürdükçe, Türkiye (ve dünya için) yeni çiğdemler de keşfedilmeye devam etmektedir.  

Türkiye’nin ev sahipliği yaptığı çiğdemlerden 30 kadarı sonbahar ve 100 kadarı ilkbaharda çiçek açar. 2015 yılı sonbahar aylarını tamamlayıp kış aylarına girdiğimiz bu günlerde, gönlümüzü ısıtacak 6 sonbahar çiğdeminden bahsetmek istiyorum:

1. Likya çiğdemi (Crocus cancellatus ssp. lycius): Çiçekleri beyaz ya da açık leylak renkli. Türkiye’de yalnız Antalya ve Muğla illerinde ormanlık, çalılık ve kayalık habitatlarda yetişiyor. 

2. Duru çiğdem (Crocus cancellatus ssp. mazziaricus): Çiçekleri açık ya da koyu leylak renkli. Türkiye’nin kuzeybatı, batı ve güneybatısında ormanlık, çalılık ve kayalık habitatlarda yetişiyor.

3. Mathew çiğdemi (Crocus mathewii): Çiçekleri beyaz ya da soluk leylak ve çiçek boğazı menekşe renkli.  Türkiye’ye endemik, yalnız Antalya ilinde yetişiyor. İngiliz botanikçi Brian Mathew onuruna isimlendirilmiş çok güzel bir çiğdem.  

4. Neriman çiğdemi (Crocus nerimaniae): Çiçekleri soluk leylak ve çiçek boğazı koyu menekşe renkli. Türkiye’ye endemik, yalnız Muğla ilinde yetişiyor. Türk bilim insanı Prof.Dr. Neriman Özhatay onuruna isimlendirilmiş en güzel çiğdemlerimizden biri.

5. Gösterişli çiğdem (Crocus pallasii): Çiçekleri soluk ya da koyu leylak renkli. Türkiye’nin batı bölümünde taşlık, çalılık ve ormanlık habitatlarda yetişiyor.

6. Olimpos çiğdemi (Crocus wattiorum): Çiçekleri leylak-mavi ve çiçek boğazı sarı renkli. Türkiye’ye endemik, yalnız Antalya ilinde kızılçam orman altları ve kayalık habitatlarda yetişiyor.

Türkiye’nin güneybatısında yetişen bu nadir çiğdemler ve onların doğal yaşam alanları maalesef tam olarak korunamıyor. Taş ocakları, baraj yapımı, yol genişletme, şehirleşme ve turizm amaçlı yapılaşmalar ve yanlış ağaçlandırma çalışmaları (örneğin, doğal çam ormanlarının kenarlarına akasyaların dikilmesi) gibi tehditlerle karşı karşıya bulunuyor. Aslında, Türkiye’nin her tarafında doğal habitatlar benzer bir şekilde tahrip ediliyor ve parçalanıyor. Hatta, Milli Park sınırları içinde bile, yol yapımı ya da altyapı çalışmaları nedeniyle nadir bitki ve habitatların korunamadığı görülüyor (örneğin, Antalya, Kemer, Kesme Boğazı’nda endemik Olimpos çiğdemlerinin yetiştiği habitatların yol genişletme ve altyapı çalışmaları nedeniyle tahrip edilmesi).

Sonuç olarak, herhangi bir koruma statüsü olmayan pek çok nadir bitki ve habitatın geleceği büyük bir tehlike altında. Bu nedenle, her şehir ya da bölgede üniversiteler, Orman ve Su İşleri Bakanlığı (Bölge Müdürlükleri ve Doğa Koruma ve Milli Parklar Şube Müdürlükleri), Karayolları Bölge Müdürlükleri, belediyeler, doğa koruma çalışmaları yürüten STK’lar gibi ilgili tüm kurumların yakın bir iletişim, bilgi alışverişi ve işbirliği içinde olmaları çok önemli. Bu olumsuz gidişat ancak, bu kurumlarda çalışanlar başta olmak üzere, herkesin doğa koruma çalışmaları ve işbirliğini yalnız bir görev olarak değil, aynı zamanda gönüllü olarak benimsemesiyle değiştirilebilir ve durdurulabilir. Türkiye’de böyle örneklerin olduğunu biliyorum ve bu örneklerin doğa koruma sevgisi ve iletişimle artacağına inanıyorum. 

Sema Atay

 

Kaynaklar:

1. Davis, P.H. (1984). Flora of Turkey and the East Aegean Islands. - Vol.8, University Press, Edinburgh.

2. Göktürk, R. ve ark. (2009). Antalya Geofitleri. Akdeniz Üniversitesi. Antalya.

3. Yüzbaşıoğlu, S. Aslan, S. & Ozhatay, N. (2015). Crocus thracicus (Iridaceae), a new species from north-western Turkey. Phytotaxa 197(3): 207-214.



  

Crocus cancellatus ssp. lycius

Crocus cancellatus ssp. mazziaricus

Crocus mathewii

Crocus nerimaniae

Crocus pallasii

Crocus wattiorum
 
 
   
 

Son Haberler

 
 


Sürdürülebilir Turizm?


Kavrayamadığımız ve Koruyamadığımız Doğa


Sabırlık (Agave americana)


Doğayı yok eden değil, doğayı onaran tarım
Her hakkı saklıdır © 2015  I  Programlama Creanet Bilişim Hizmetleri