ÖBA AĞIMIZ
Ergene Havzası
Ömerli Havzası
Uludağ
Çoruh Vadisi
Baba Dağı
Lara-Perakende Kumulları
Ahır Dağı
Erciyes Dağı
Çıldır Gölü
 
 

Ekosistem Servislerine Dayalı Mekansal Planlama Yaklaşımı: Ömerli Havzası Örneği

Havza yönetim sistemlerinin oluşturulması, AB Su Çerçeve Direktifi politikaları ve benzeri küresel politikalarda öncelikli konular arasında yerini almıştır. Havza yönetim sistemlerinin oluşturulması, su kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımını sağlayacak çok önemli bir araçtır. Türkiye’de ise mesafeye dayalı havza yönetimi yaklaşımı uygulanmaktadır. Bunun yerine, daha etkin koruma ve kullanma sağlayacak, su kaynakları yönetimini ekosistem yaklaşımıyla birlikte ele alan, ekosistemlere dayalı havza planlama yaklaşımı ve yönetimlerinin oluşturulması ve uygulanması su kaynaklarımızın geleceği için hayati önem taşımaktadır.

“Ekosistem servisleri” terimi, doğanın insan refahını desteklediği farklı yolları ifade eder -  insan hayatının sürdürülebilmesi için ekosistemlerin sunduğu durumlar, süreçler, işlevler, faydalar ve ürünlerin tümü olarak tanımlanabilir. Sağlıklı işleyen ekosistemler insan yaşamı için sayısız fayda sağlar. Ekosistemlerden elde edilen faydalar gıda, su, temiz hava, tıbbi hammadde, rekreasyonel ve kültürel değerler gibi pek çok farklı şekilde sıralanabilir. Doğanın bu faydaları yeryüzündeki diğer canlılar gibi, insanlar için de hayati önem taşır. Bu nedenle, doğa üzerindeki insan etkilerini daha iyi anlamak için ekosistemlerden elde edilen servislerin ve aynı zamanda ekosistem işleyişlerini değiştiren faktörlerin belirlenmesi gerekmektedir.

İnsan doğa ilişkisini esas alan Ekosistem Servisleri’ne (ES) dayalı planlama yaklaşımı, ekosistemlerde gerçekleşen ekolojik süreç ve işlevleri dikkate alarak servis üretimini ve üretilen servislerin insanlar tarafından nasıl kullanıldığını anlamaya ve ekosistemleri korurken onların çoklu faydalarından etkin şekilde yararlanmaya odaklanır. Bu açıdan, peyzaj tasarımı ve mekânsal planlama için önemli bir uygulama stratejisi olan "çok işlevlilik" yaklaşımı, ES’e dayalı planlama ve yönetim uygulamaları için rasyonel bir araç olarak katkı sağlayabilir. Mekansal planlama kapsamında ES’ler, ekosistemlerin işlev gruplarına göre ele alınarak değerlendirilir. Bu işlev grupları; kaynak sağlayan (gıda, biyolojik hammadde, dekoratif kaynaklar, genetik kaynaklar, tatlı su, biyokimyasallar ve tıbbi ürünler), düzenleyen (hava kalitesi düzenleme, iklim düzenleme, su akışı kontrolü, erozyon kontrolü, su arıtımı ve atık kontrolü, salgın hastalık kontrolü, zararlı kontrolü, böceklerle tozlaşma, afet kontrolü), destekleyen (besin döngüsü, su döngüsü, fotosentez, toprak oluşumu, birincil üretim) ve kültürel (kültürel çeşitlilik, manevi ve etik değerler, bilgi sistemi, eğitim değeri, ilham, estetik değerler, sosyal ilişkiler, yer ve mekan hissi, kültürel miras değeri, rekreasyon ve ekoturizm) servislerdir (MEA,2005).

Ekosistemler ve ürettikleri servisler, doğrudan ve dolaylı olarak doğal ve insan kaynaklı faktörlerden etkilenir ve değişime uğrar. Servislerin değişimine sebep olan doğrudan faktörler (iklim değişimi, kirlenme ve ötrifikasyon, arazi kullanım değişimleri, hastalıklar ve istilacı türlerin yayılışı) tümüyle ekosistem süreçlerine etki eden; dolaylı faktörler (ekonomik, sosyo-politik, demografik, kültürel ve dini, bilim ve teknoloji) ise bir ya da daha çok faktörün değişimi sonucu ortaya çıkan faktörlerdir (Bennett ve diğ, 2005).

Ekosistemlerin çoklu işlevleri, 1990’ların sonlarından itibaren karar verme süreçlerinde giderek önem kazanmıştır. Öyle ki, 2003 yılında Avrupa Birliği’nin Genel Tarım Politikasında gerçekleştirdiği reformlar ekosistemlerin çoklu işlevlerini esas almaktadır. Buna karşın, ES’ler çerçevesinden bakarak insanların doğadan faydalanma yollarını değerlendiren bilgiler kısıtlıdır ve bu bilgilerin planlama ve yönetim çalışmaları ile bütünleştirilmesi yeni gelişen bir yaklaşımdır. Diğer taraftan, karar verme sürecine destek olması amacıyla oluşturulan mevcut modellerin çoğu arazi örtüsü ve sektör odaklı olarak geliştirilmiştir. Son yıllarda ise, ekosistem servislerinin analizi ve değerlendirilmesinde önemli gelişmeler yaşanmış ve özellikle Binyıl Ekosistem Değerlendirmesi’nin (MEA) doğa-insan ilişkilerine getirdiği yeni yaklaşımlarla, planlama ve yönetim süreçlerine entegrasyon çalışmaları hız kazanmıştır (Willemen ve diğ., 2008).

ES’lere dayalı planlama ve yönetim çalışmalarında, sosyo-ekolojik sistem dinamiklerinin (yapı, kompozisyon ve süreçler) belirlenmesi ve çok yönlü analizine dayanan disiplinler arası yaklaşımlar gerekmektedir. MEA’nın analitik yaklaşımına dayanan ES esaslı karar verme süreci 3 ana başlık altında incelenebilir (Ranganathan ve diğ., 2008):

•             ES’lerin belirlenmesi ve önceliklendirilmesi

•             ES’lerin mevcut durumlarının belirlenmesi ve değerlendirilmesi

•             ES’lerle ilgili risk ve potansiyellerin belirlenmesi.

2012 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalında TÜBİTAK 108K615 No’lu “Ekosistem Servislerinin Kent Planlamaya Entegrasyonu” Projesi  kapsamında Ömerli Havzasının ES’ye dayalı olarak planlanmasına yönelik bir doktora tez çalışması gerçekleştirilmiştir. Havzanın doğal arazi örtüsü dikkate alınarak ES sağlayan peyzaj parçaları belirlenmiş ve ekolojik birimler olarak adlandırılmıştır. Ekolojik birimler yerüstü suları, ormanlar, fundalıklar, meralar, tarım alanları ve kentsel yeşil alanlar olarak 6 başlık altında sınıflandırılmıştır. Bu birimlerin sağladığı potansiyel servisler tanımlanarak, havza yönetim sürecinde öncelikli servisler aşağıdaki gibi belirlenmiştir (Şekil 1):

•            Kaynak sağlayan servisler: gıda, biyolojik ve inorganik hammadde, tatlı su üretimi, genetik kaynaklar ve tıbbi               bitkiler.

•             Düzenleyen servisler: hava kalitesi ve iklim düzenleme, su kontrolü ve erozyon önleme.

•             Kültürel servisler: rekreasyon ve ekoturizm.

Belirlenen ES’ler peyzajların çok işlevlilik özelliklerinden faydalanarak haritalandırılmıştır. Halk ve uzman anketleri gerçekleştirilmiş ve sonuçları Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yöntemi ile değerlendirilerek ES’ler havza yönetimlerindeki önem derecelerine göre puanlanmıştır. Sonuç olarak, ES’lerin ekolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel önemleri bir arada ele alındığında aşağıdaki sıralama elde edilmiştir:

1.            Tatlı su üretimi (% 29,1)

2.            Genetik kaynak ve tıbbi bitki üretimi (%15)

3.            Gıda üretimi (%14)

4.            Su ve erozyon kontrolü (% 12,7)

5.            Hava kalitesi ve iklim düzenleme (%12)

6.            Biyolojik ve inorganik hammadde üretimi (% 9,1)

7.            Rekreasyon ve ekoturizm (%8,1).

Havzada bulunan her bir ekolojik birim birçok farklı ES’i üretebilirken; bir alanda birçok farklı birim tarafından aynı ES de üretilebilmektedir. Bu nedenle bir alanın belli bir ES için toplam değerini belirlemede, söz konusu alanda bulunan ve aynı servisi üreten tüm ekolojik birimlerin sağladığı değerin dikkate alınması gerekmektedir. Bu yaklaşımla Ömerli Havzası’ndaki ES’lerin değerleri AHP analizi sonucunda her bir servis için belirlenen toplam önem puanı doğrultusunda haritalandırılmıştır (Şekil 2).

ES’lerin mekansal dağılımları, servis üreten önemli bölgeler, baskı oluşturan unsurlar ve havzadaki yetki/mülkiyet dağılımları birlikte ele alınarak, Ömerli Havzası’nda ES’e dayalı yönetim yaklaşımlarının mekansal çerçevesi için altlık oluşturabilecek bir sentez çalışması gerçekleştirilmiş ve ES’e dayalı yaklaşımlar doğrultusunda yapılabilecek müdahaleler tanımlanmıştır (Şekil 4). Mekansal sentez çalışmasında, havzada gerçekleştirilecek koruma çalışmaları, onarım ve önlemlerin kalkınmayı destekleyecek unsurlar olduğu gerçeğinden yola çıkılmıştır.

Ömerli Havzası İstanbul nüfusunun büyük bir bölümünün içme suyu ihtiyacını karşılayan, nadir ve endemik birçok canlı türünü barındıran ve aynı zamanda büyük kentsel gelişme baskılarıyla yüz yüze olan önemli bir alandır. Ömerli Havzası’ndan yola çıkarak ES’e dayalı planlamada karar destek sistemini oluşturacak bir yaklaşımın genel adımları Şekil 5’teki gibi özetlenebilir.

 Peyzajların ve içerdiği ekosistemlerin sunduğu çoklu işlev, fayda ve ürünlerin belirlenmesi ve değerlendirilmesine dayanan ES yaklaşımı ekosistemlerden elde edilecek çoklu faydaların insan refahıyla ilişkilerini anlamak ve planlamak için uygun bir karar destek aracı olacaktır. Bu nedenle ES yaklaşımının mevcut mekansal planlama ve havza yönetim sistemine entegre edilmesine yönelik yeni tekniklerin geliştirilmesi, servislerin mevcut durumlarının ve eğilimlerinin belirlenmesi için izleme sistemlerinin oluşturulması önem taşımaktadır. Böylece ES yaklaşımının uygulamadaki en önemli zorluklarından olan veri ve koordinasyon eksikliklerinin ve ayrıca havza yönetiminde görev alan paydaşlar arasındaki yetki boşluklarının giderilmesi için fayda sağlanacaktır. 

 

Kaynaklar:

Albayrak, İ. (2012), Ekosistem Servislerine Dayalı Havza Yönetim Modelinin İstanbul-Ömerli Havzası Örneğinde Uygulanabilirliği, Doktora Tezi, İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü.

Bennett, E., Behre, A.A., Cassman, K.G., DeFries, R., Dietz, T., Dobson, A.,Dobermann, A., Janetos, A., Levy, M., Marco, D., Nakic´enovic´, N.,O’Neill, B., Norgaard, R., Petschel-Held, G., Ojima, D., Pingali, P., Watson, R. ve Zurek, M., (2005). Drivers of Change Ecosystem Condition and Services in Hassan, R., Scholes, R. ve Ash, N., eds,Ecosystems and Human Well-being: Current State and Trends Volume 1, 175 - 214, Island Press, Washington DC, London.

MEA,(2005). Ecosystems and Human Well-Being - Biodiversity Synthesis, Millennium Ecosystem Assessment, Island Press, Washington DC.

Ranganathan, J., Raudseep – Hearne, C., Lucas, N., Irwin, F., Zurek, M., Bennett, K., Ash, N.,West, P. eds. (2008), Ecosystem Services: A Guide For Decision Makers, World Resources Institute, Washington DC, US.

Willemen L., Verburg P., Hein L. ve Mensvoort, E.F., (2008).Spatial characterization of landscape functions, Landscape and Urban Planning, 88, 1, 34 - 43.

 

Dr. İlke Albayrak

* TÜBİTAK 108K615 No’lu “Ekosistem Servislerinin Kent Planlamaya Entegrasyonu” Projesi tarafından desteklenen ve İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü’nde hazırlanan “Ekosistem Servislerine Dayalı Havza Yönetim Modelinin İstanbul Ömerli Havzası Örneğinde Uygulanabilirliği” başlıklı doktora tez çalışması esas alınarak hazırlanmıştır.

 

 



  

Şekil 1. Ömerli Havzası’ndaki Öncelikli Ekosistem Servisleri (Albayrak, 2012)

Şekil 2. Ekosistem Servisi Üreten Önemli Alanlara İlişkin Bölgeleme (Albayrak, 2012)

Şekil 3. Ömerli Havzası’ndaki Ekosistemleri Değiştiren Faktörler (Albayrak, 2012)

Şekil 4. Ekosistem Servislerine Dayalı Planlama İçin Mekansal Altlık Şema (Albayrak, 2012)

Şekil 5 ES’ye Dayalı Planlama Yaklaşımın Genel Adımları (Albayrak, 2012)
 
 
   
 

Son Haberler

 
 


Sürdürülebilir Turizm?


Kavrayamadığımız ve Koruyamadığımız Doğa


Sabırlık (Agave americana)


Doğayı yok eden değil, doğayı onaran tarım
Her hakkı saklıdır © 2015  I  Programlama Creanet Bilişim Hizmetleri