ÖBA AĞIMIZ
Ergene Havzası
Ömerli Havzası
Uludağ
Çoruh Vadisi
Baba Dağı
Lara-Perakende Kumulları
Ahır Dağı
Erciyes Dağı
Çıldır Gölü
 
 

Botanik Bahçelerine Farklı Bir Bakış

BGCI* (Botanic Gardens Conservation International) botanik bahçelerini, “bilimsel araştırma, koruma, sergileme ve eğitim amacıyla kayıtlı canlı bitki koleksiyonlarını barındıran kuruluşlar” olarak tanımlıyor. 

Dünyanın çok yerinde, çok sayıda botanik bahçesi bulunuyor ve bunların neredeyse yarısı Avrupa Birliği ülkelerinde. Botanik bahçeleri tarihi, Orta Çağ’a dayanıyor: tıbbi bitkilerin yetiştirildiği ve dağıtıldığı merkezlere; sömürgecilik döneminde, ekonomik refah düzeyini arttırmaya yönelik botanik araştırmalara kadar uzanıyor.

Yüzyıllardır, botanik bahçeleri yeryüzünün bitkisel kaynaklarının tanınması, ekonomik değer taşıyan pek çok bitkinin kültüre alınması ve yaygınlaşmasına büyük katkıda bulunmuştur. 1970’li yıllardan itibaren ise, değişen dünya ile birlikte, çoğu botanik bahçesi bitki koruma [yeri dışında (ex-situ) ve yerinde (in-situ) koruma] çalışmalarıyla kendilerini geliştirmeye ve yeni roller üstlenmeye başlamıştır.

Günümüzde, botanik bahçeleri özel temaları (örn. süs bitkileri, tıbbı bitkiler, alpin bitkiler, kaktüsler vb.), uzmanlık alanları, herbaryumları, kütüphaneleri ve gelişmiş laboratuvarlarıyla çok önemli işlevler görüyor. Ayrıca, rekreasyon hizmetleriyle toplumun ruh ve beden sağlığı üzerinde çok olumlu etkiler yaratıyor; tüm dünyada, özellikle büyük şehirlerde, her yıl on milyonlarca kişi tarafından ziyaret ediliyor.

Diğer taraftan, çok uzun yıllar başarılı çalışmalar yürüten, dünya çapında tanınan ve ziyaret edilen örnek botanik bahçelerinin yanında; amaçlarına ulaşamayan, çalışmaları yetersiz kalan ve sürdürülebilir olamayan botanik bahçelerinin sayısı da az değil. Böyle örneklerin çoğalmaması ve planlanan yeni bahçelere örnek olması bakımından, farklı bir bakış açısıyla botanik bahçelerindeki genel prensipleri ve uygulamaları değerlendirmede yarar var. 

Doğa koruma penceresinden bakıldığında, genel olarak botanik bahçelerinin dezavantajlarını ve yapılması gerekenleri aşağıdaki gibi özetleyebiliriz:

1.       Botanik bahçeleri halka açık, herhangi güzel bir parktan daha farklı özelliklere sahiptir: kayıt ve etiketleme sistemleri gelişmiştir (bitkiler doğru teşhis edilir, etiketlenir, gerekli tüm belge ve bilgiler arşivlenir vb.); bilimsel üretim çalışmaları, araştırma projeleri ve eğitim programları yürütülür.

2.       Maalesef kamuoyunda genel olarak, “bitki koruma: doğal bitkileri saklamak, korunaklı bir yerde emniyete almak” olarak algılanıyor.  Oysa asıl önemli ve öncelikli olan, bitkilerin doğal yaşam ortamlarında koruma altına alınmasıdır; evrimine engel olmadan, insan ve diğer canlı/cansızlarla ekolojik bağlantıları ve ilişkilerine devam edebilmesidir.

3.       Doğadan toplanan bitki örneklerinin (örn. herhangi bir ekonomik yatırım ya da başka nedenlerle doğal yaşam alanları yok edilen nadir bitki türlerinin) botanik bahçelerine aktarılması, onların genetik çeşitliliğinin korunması ve/veya sürdürülmesi anlamına gelmez. Tam tersine, botanik bahçelerine getirilen bitkilerde zamanla gerek doğal ölümler ve gerekse genetik erozyon nedeniyle biyolojik çeşitlilik büyük oranda azalır.

4.       Botanik bahçeleri, tehlike altındaki nadir bitkiler için yalnızca “geçici bir sığınak” olarak görülmemelidir. Bu bitkiler botanik bahçelerinde koruma altına alınırken, aynı zamanda uzun vadeli bir yönetim planı uygulanmalıdır: yerinde (in-situ) ve yeri dışında (ex-situ) koruma çalışmaları, tohum bankalarında saklama, biyolojik ve sosyolojik araştırmalar vb. eş zamanlı yürütülmelidir.

5.       Botanik bahçeleri için doğadan bitki örnekleri toplama çalışması; bir bitki öncelik listesi, plan ve program kapsamında koordine edilmelidir. Özellikle nadir ve endemik bitkilerin aşırı toplanması ve aynı türden tekrar, tekrar örnekler alınması bitkilerin doğal popülasyonlarına zarar verebilir.

6.       Bitki örneklerinin toplanması, bu örneklerin uzun yıllar sağlıklı kalması, çoğalması ve bakım maliyetleri oldukça yüksektir. Bu nedenle, bir botanik bahçesi kurulurken amaç ve hedefler çok net belirlenmeli; bütün faaliyetlerin yer aldığı bir yönetim planı hazırlanmalı; ilgili ulusal ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği yapılmalı; yeterli altyapı ve gerekli tesisler (örn. tohum gen bankası, laboratuvarlar) organize edilmeli ve bütün bunlar için iyi bir bütçe ve finansal sürdürülebilirlik sağlanmalıdır.

7.       Botanik bahçesi için hazırlanan bütçede, ideal olarak nadir ve tehlike altındaki bitkilerin doğal yaşam alanlarının korunması amacıyla da belli oranda bir kaynak ayrılmalıdır (bazı örnek botanik bahçelerinde bu oran, bütçenin %30’unu bulmaktadır).

Sonuç olarak, bitkilerin doğal yaşam alanlarında korunması, hem çok daha başarılı ve hem çok daha ucuz bir yöntemdir. Elbette botanik bahçelerinin yüzyıllardır devam eden çok önemli işlevleri ve etkileri kesinlikle yadsınamaz: bilimsel araştırmaları, doğa koruma ve eğitim çalışmaları, toplumun her kesiminin doğayla iletişim kurması ve farkındalığın artmasına katkıları vb. Burada yalnızca bilgi ve tecrübelerimize dayanarak, botanik bahçelerinin dezavantajlarını vurgulamak, bazı yetersiz uygulamalara ve yanlış yaklaşımlara dikkat çekmek istedik. Botanik bahçeleri entegre doğa koruma yaklaşımının bir parçasıdır; tek başına değil, diğer çalışmalar, araştırmalar ve ilgi gruplarıyla birlikte bir bütün olarak ele alınmalıdır.  

Sema Atay

*BGCI (Botanic Gardens Conservation International): 100’den fazla ülkedeki botanik bahçelerini temsil eden uluslararası bir sivil toplum kuruluşudur.



  

KMaras dogal habitat Hyacinthus orientalis ssp chionophilus Foto Tolga Ok

Yalova Ataturk Bahce Kulturleri Merkez Arastirma Enstitusu Geofit Bahcesi Bellevalia mirable nova

Istanbul Ataturk Arboretumu Soganlı Bitkiler Bahcesi Galanthus elwesii

Istanbul Ataturk Arboretumu Soganlı Bitkiler Bahcesi Sternbergia fischeriana
 
 
   
 

Son Haberler

 
 


Sürdürülebilir Turizm?


Kavrayamadığımız ve Koruyamadığımız Doğa


Sabırlık (Agave americana)


Doğayı yok eden değil, doğayı onaran tarım
Her hakkı saklıdır © 2015  I  Programlama Creanet Bilişim Hizmetleri